جدال بر سر زمین و انرژی؛ اعتراضها به پروژههای خورشیدی در باکور کوردستان
همزمان با اجرای پروژههای انرژی در باکور کوردستان، اعتراضهای مردمی بر سر تخریب زمین و معیشت محلی ادامه دارد.
مَمیهان هیلبین زَیدان
بدلیس- طبیعت کوردستان در سالهای اخیر با اجرای پروژههای نیروگاه خورشیدی (GES)، نیروگاه زمینگرمایی (JES)، نیروگاه برقآبی (HES) و همچنین طرحهای سدسازی، بیش از پیش در معرض تخریب قرار گرفته است. همزمان با گسترش این پروژهها، اعتراضها و مقاومتهای مردمی نیز ادامه دارد. در گیمگیم (وارتو) و کانیرش (کارلیاوا)، تحصن و اعتراض به احداث نیروگاههای زمینگرمایی که از سوی شرکت سهامی عام تولید انرژی IGNIS H2آمریکا برنامهریزی شده، بیش از ۵۰ روز است که ادامه دارد.
اعتراض دیگری نیز در شهرک پیرخوس جریان دارد. شرکت اِکوویت EKOVIT پنج سال پیش اجرای یک پروژه نیروگاه خورشیدی را در شهرک پیرخوس (اواکیشلا)، از توابع شهرستان اخلاط در استان بدلیس آغاز کرد. اما ساکنان این منطقه با این طرح مخالفت کردهاند. آنها میگویند زمینی که برای اجرای پروژه در نظر گرفته شده، مرتع عمومی است و بخش عمده معیشت مردم از دامداری تأمین میشود.
مردم منطقه با طرح شکایت در دادگاه، خواستار لغو گزارش ارزیابی اثرات زیستمحیطی این پروژه شدهاند و روند رسیدگی قضایی همچنان ادامه دارد.
ادامه فعالیت ماشینآلات با وجود رسیدگی قضایی
با وجود آنکه پرونده هنوز در دادگاه در حال بررسی است، ماشینآلات سنگین همچنان در مرتع مشغول آمادهسازی زمین برای نصب پنلهای خورشیدی هستند. بیش از ده دستگاه ماشینآلات عمرانی وارد منطقه شدهاند و مردم میگویند با هرگونه نیروگاهی که به زمینهایشان آسیب برساند، مخالف هستند.
ساکنان همچنین از شهرداری اواکیشلا انتقاد کرده و معتقدند این نهاد از شرکت مجری پروژه حمایت میکند.
سرکوب اعتراضات
مردم پیرخوس از آغاز اجرای پروژه تاکنون بارها دست به اعتراض زدهاند. در ۲۴ ژوئن، ژاندارمری ترکیه برای متفرق کردن معترضان وارد عمل شد. در جریان این برخورد، یک زن باردار که برای دفاع از زمینهایش در محل حضور داشت، بر اثر فشارهای واردشده جنین خود را از دست داد. همچنین یک مرد سالمند نیز در پی ضربوشتم نیروهای ژاندارمری به بخش مراقبتهای ویژه منتقل شد.
تغییر کاربری مرتع
احمد اینان، وکیل و عضو شورای اکولوژی آمد، اعلام کرد که این مرتع با استناد به «منافع عمومی» از وضعیت مرتع خارج و برای ساختوساز آماده شده است.
او گفت با وجود اینکه پرونده در دادگاه در جریان است، چون هنوز حکمی برای توقف اجرای پروژه صادر نشده، ماشینآلات به فعالیت خود ادامه میدهند.
به گفته این وکیل، برای توقف کامل پروژه، تنها لغو گزارش ارزیابی زیستمحیطی کافی نیست و باید مجوز واگذاری مرتع، طرحهای عمرانی و مجوز تأسیسات برق نیز لغو شوند.
شهردار: اینجا مرتع نیست
باران توران، ریاست مشترک شهرداری پیرخوس (اواکیشلا)، در واکنش به اعتراضها گفت حتی اگر شهرداری نیز مجوز صادر نمیکرد، وزارتخانه میتوانست با صدور مجوزهای لازم پروژه را اجرا کند.
او افزود: «این شرکت تقریباً همه مجوزهای لازم را گرفته بود. این زمین دیگر مرتع محسوب نمیشود و با تغییر کاربری به زمین دولتی (خزانه) تبدیل شده است. این زمینها تحت اختیار اداره املاک دولتی هستند و شرکت نیز مجوز خود را از همان نهاد دریافت کرده است. بنابراین حتی بدون موافقت شهرداری نیز امکان اجرای پروژه وجود داشت.»
توران توضیح داد که شهرداری ابتدا برای پروژه مجوز صادر کرد، اما پس از اعتراض بخشی از جامعه، شورای شهر در جلسه فوقالعاده تصمیم اولیه را لغو کرد.
او گفت: «در ابتدا با پروژه مخالف بودیم. سپس پس از بحثهای فراوان، دیدار با مردم و مشورت با شورای مدیریتهای محلی، شورای شهر با اجرای پروژه موافقت کرد، اما بعد این تصمیم را پس گرفت.»
وی ادامه داد: «پس از گفتوگوهای بیشتر با مردم، اعضای شورا و مدیریتهای محلی، به این نتیجه رسیدیم که جلوگیری از اجرای پروژه ممکن نیست. بنابراین تلاش کردیم دستکم منافعی برای مردم پیرخوس به دست آوریم و به همین دلیل رویکردمان تغییر کرد.»
«با نیروگاه خورشیدی مخالف نیستم»
باران توران گفت: «این منطقه زمین سنگلاخی و بلااستفاده است. من با نیروگاه خورشیدی مخالف نیستم. در ابتدا گفته میشد طبیعت را غارت میکنند و ما هم همین تصور را داشتیم، اما کشور به انرژی نیاز دارد و این نیاز باید تأمین شود. حتی شهرداری نیز در آینده پروژههای مشابهی اجرا خواهد کرد.»
او افزود: «بسیاری از شهروندان نیز برای تأمین برق مورد نیاز خود در زمینهای مناسب نیروگاه خورشیدی نصب میکنند. اگر منطقه واقعاً بلااستفاده، سنگلاخی و فاقد کاربری باشد، مخالفتی با اجرای چنین پروژههایی نداریم. موضع مدیریتهای محلی نیز همین است. اما اگر زمین مرتع یا محل تأمین معاش مردم باشد، قطعاً با اجرای پروژه مخالفت خواهیم کرد.»
شهردار در پایان گفت: «مدیریتهای محلی این پروژه را بر اساس توازن سود و زیان برای منطقه ارزیابی کردند و در نهایت به این نتیجه رسیدند که اجرای آن میتواند برای منطقه مفید باشد. حمایت یا مخالفت ما کاملاً به شرایط بستگی دارد. اگر زمین مرتع باشد و دامها در آن چرا کنند، بدون تردید مخالفت خواهیم کرد. پیشتر نیز برای اجرای پروژهای در یک مرتع پیشنهادهایی مطرح شده بود که با آن بهطور کامل مخالفت کردیم. اما در مورد این زمین سنگلاخی و بلااستفاده، مخالفتی نداریم. حتی با چوپانی که در آن منطقه فعالیت میکند گفتوگو کردیم و او نیز تأکید کرد که این محل مرتع نیست و تنها مسیر عبور دامهاست.»
موافقت مردم
۷۵ درصد مردم پیرخوس گفتهاند «اجرایش انجام شود». ما موضوع را برای مردم توضیح دادیم و نظرشان را گرفتیم. مردم گفتند: «اگر به نفع پیرخوس باشد، میخواهیم اجرا شود.» اما در میان مخالفتهای امروز، تنها چند نفر هستند که مردم را هدایت میکنند. این مخالفتها تحت تأثیر آنها شکل گرفته است. مردم به ما میگویند: «در خانههایمان راحت نمیگذارند، ما را مجبور میکنند از خانه بیرون بیاییم و به تجمعات برویم.» آنها میگویند افراد با تهدید به این تجمعات برده میشوند. ادعاهایی مانند اینکه زنی جنین خود را از دست داده یا به بخش مراقبتهای ویژه منتقل شده، هیچکدام واقعیت ندارد. معاون شهردار نیز برای بررسی مورد زن بارداری که گفته میشد جنینش را از دست داده، تحقیق کرده و مشخص شده چنین اتفاقی رخ نداده است.
«نیروگاههای خورشیدی به اکوسیستم آسیب میزنند»
لیلا چیتە، عضو مجلس اکولوژی آمد، میگوید نیروگاه خورشیدی برنامهریزیشده در پیرخوس به همراه زیستبوم روستا به خود اکوسیستم آسیب میزند.
او با یادآوری حمله به مردمی که برای زمینهای خود مقاومت میکردند گفت: «این نوع برخورد با روستاییانی است که از محل زندگی خود دفاع میکنند. در مقابل، واقعیت این است که نیروهای مسلح از کارکنان شرکتهای سرمایهدار محافظت میکنند. در اینجا میتوان دید که دولت و شرکتها چگونه در برابر مردم و حق زندگی آنها با هم همکاری میکنند.»
لیلا چیتە با اشاره به افزایش پروژههای انرژی خورشیدی در سالهای اخیر بهویژه در کوردستان گفت: «سیستمهای انرژی خورشیدی بهعنوان انرژی پاک و تجدیدپذیر معرفی و بیخطر جلوه داده میشوند. اما ما میپرسیم این انرژی برای چه کسی و به نفع چه کسی است؟ چه کسی درباره ساخت این پروژهها در طبیعت تصمیم میگیرد؟ میدانیم که این سازوکار دموکراتیک نیست، مردم در آن دخالت ندارند و تصمیمها بر اساس منافع سرمایه و بازار گرفته میشود. در این نقطه، چه نیروگاه خورشیدی، چه بادی و چه برقآبی، اگر با نیاز مردم و اکوسیستم سازگار نباشد، ما آن را تخریب اکولوژیک میدانیم.»
او افزود: نیروگاههای خورشیدی در کوردستان به یکی از تهدیدهای اکوساید تبدیل شدهاند. پنلهای عظیم خورشیدی در حال نصب هستند و این فرآیند از نظر شیمیایی نیز در مرحله ساخت به طبیعت آسیب میزند. همچنین این پروژهها میتوانند باعث تغییرات آبوهوایی در سطح خرد شوند. این تصمیمها نه برای نیاز انرژی پیرخوس بلکه برای منافع سرمایه گرفته میشود و هیچ فرایند دموکراتیکی در آن وجود ندارد.
«اکوساید همراه با تخریب اجتماعی است»
لیلا چیتە تأکید کرد تخریب محیطزیست، تخریب اجتماعی را نیز به دنبال دارد و مردم گاهی به دلیل این پروژهها مجبور به مهاجرت میشوند.
او گفت: «مردمی که آواره میشوند با فقر شدید و از دست رفتن فرهنگ و هویت مواجه میشوند. در کوردستان که پیشتر تحت تأثیر سیاستهای جنگ و امنیت بود، اکنون اثرات سرمایهگذاری شرکتها دیده میشود.»
به گفته او، با مهاجرت مردم، حافظه، هویت و تاریخ شفاهی نیز از بین میرود؛ زیرا دانش بومی و تجربیات نسلها منتقل نمیشود. از دست رفتن بذرهای بومی، داستانها و دانش محلی نیز بخشی از این روند است.
او همچنین به روستاهای تخلیهشده در دهه ۱۹۹۰ اشاره کرد و گفت تخریبهای زیستمحیطی امروز شکل جدیدی از همان سیاستهای جنگی و امنیتی است که اکنون با همکاری دولت و سرمایه اجرا میشود.
او افزود: «این وضعیت فقط مختص این منطقه نیست؛ در سراسر ترکیه میبینیم که مناطق زندگی مردم به شرکتها واگذار میشود.»
«زنان پیشگام مقاومت هستند»
لیلا چیتە گفت در مقاومتهای زیستمحیطی، زنان همواره پیشگام هستند و هرگز در کنار شرکتهای سرمایهدار قرار نمیگیرند.
او افزود: «زیستبوم کوردستان ذاتاً اکولوژیک است. زندگی اجتماعی آن نیز بر پایه طبیعت شکل گرفته است. البته میتوان نقدهایی به گذشته داشت، اما مهم این است که امروز این ارزشها با آگاهی جدید ترکیب شوند.»
او با یادآوری مقاومت زنان در لیجه گفت: «زنانی که با دست خالی در برابر ماشینهای شرکتها ایستادند، نمونهای از مقاومتی هستند که حتی بسیاری از مردان از انجام آن ناتوانند.»
او همچنین به مقاومت مردم در روستای کاروانکوی در آمر اشاره کرد و گفت زنان نقش اصلی در این مقاومتها دارند و با قاطعیت میگویند «هیچ پولی ارزش این زندگی را ندارد.»
«برای مقابله با اکوساید باید ساختار اجتماعی قویتر شود»
لیلا چیتە در پایان گفت: برای مقابله با تخریبهای زیستمحیطی باید ساختارهای دموکراتیک محلی ایجاد شود تا مردم در تصمیمگیریها نقش داشته باشند. او تأکید کرد ایجاد مجامع و شوراهای مردمی میتواند زمینه مقابله قویتر با این پروژهها را فراهم کند.