زنان ایلاقنشین بامیان؛ روایت کمتر دیدهشده از کار و زندگی در دل طبیعت
با گرم شدن هوا، زنان بامیانی همراه با کودکان و مواشی راهی ایلاقها میشوند و در کنار دشواریهای زندگی در طبیعت، نقش مهمی در دامداری، تولید لبنیات و اقتصاد خانواده ایفا میکنند؛ نقشی که کمتر دیده و روایت شده است.
بهاران لهیب
بامیان- بامیان، یکی از ۳۴ ولایت افغانستان و از کهنترین مناطق این کشور، در میان رشتهکوههای بلند قرار دارد و به همین دلیل زمینهای هموار و قابل کشت در آن محدود است. این ولایت از سردترین مناطق افغانستان است و دمای هوا در زمستان گاه به منفی ۲۰ درجه میرسد. خاک اسیدی و زمینهای ناهموار نیز حاصلخیزی را کاهش داده، هرچند بامیان نزدیک به نیمی از کچالوی افغانستان را تولید میکند و سیب آن نیز کیفیت بالایی دارد. با این حال، دامداری همچنان مهمترین منبع درآمد مردم است و زنان نقش اصلی در تولید فرآوردههای لبنی دارند.
با گرم شدن هوا، زنان همراه با کودکان و مواشی راهی ایلاقها و چراگاههای تابستانی میشوند؛ مسیری که گاه تا ۱۲ ساعت پیادهروی دارد. آفتاب سوزان روز و سرمای شدید شب، در کنار فقر، بیکاری و کمبود امکانات، زندگی آنان را دشوار کرده است. در این مدت، مردان در روستاها میمانند و به کشتوزرع و ذخیره مواد غذایی و علوفه برای زمستان میپردازند.
اکثریت باشندگان بامیان را هزارهها و سادات تشکیل میدهند و تاجیکها و پشتونها نیز در این ولایت زندگی میکنند. اختلاف میان باشندگان محلی و کوچیها، که بیشتر آنان پشتون هستند، بر سر زمین و چراگاهها سابقهای طولانی دارد و پس از بازگشت طالبان بار دیگر شدت گرفته و گاه به درگیریهای خونین انجامیده است. ریشه این اختلافات به دوره امیر عبدالرحمانخان (۱۸۸۰ـ۱۹۰۱) و تصرف گسترده زمینهای هزارهها پس از قتلعام آنان بازمیگردد. برخی باشندگان نیز بخشی از اختلافات کنونی را نتیجه همان تحولات تاریخی میدانند. بامیان با وجود فقر و بیکاری، معادن ارزشمندی از جمله مس، آمازونیت، مرمر، گرانیت، تراورتن، زغالسنگ، آهن و دیگر مواد معدنی دارد که استخراج برخی از آنها جریان دارد. با این حال، بسیاری از باشندگان معتقدند درآمد این معادن به بهبود زندگی مردم منجر نشده و بیشتر نصیب افراد زورمند و طالبان میشود.
رفتن به ایلاق بخشی از فرهنگ و شیوه زندگی سنتی مردم بامیان است و زنان در کنار مسئولیتهای خانوادگی، نقش مهمی در دامداری و اقتصاد خانواده دارند. دوشیدن شیر، تهیه لبنیات، جمعآوری گیاهان خوراکی و دارویی، نگهداری از مواشی و امور خانه از جمله فعالیتهای روزانه آنان است؛ کارهایی که علاوه بر تأمین بخشی از اقتصاد خانواده، به انتقال دانش و تجربههای بومی میان نسلها کمک میکند. با این حال، زندگی در ایلاقها برای زنان با مشکلاتی مانند کمبود خدمات صحی و آموزشی، دسترسی محدود به آب آشامیدنی سالم، امکانات رفاهی اندک و فاصله زیاد از بازار همراه است. با وجود نقش گسترده آنان در اقتصاد ایلاقی، تلاشهایشان کمتر دیده و روایت شده و از حمایت کافی برخوردار نیستند. برای دیدن یکی از این ایلاقها در نزدیکی جاده عمومی ولسوالی یکاولنگ، راهی منطقه شدیم؛ جایی که حدود ۲۰ خانواده تنها دو روز بود در آن مستقر شده بودند. زنان سرگرم برپایی خیمهها و ساخت محل نگهداری مواشی بودند و آب آشامیدنی خود را از چشمهای در همان محل تأمین میکردند که به بازسازی نیاز داشت.
با ورود به ایلاق، صدای زنگولههای مواشی، دویدن کودکان در میان علفزارها و رفتوآمد زنانی که هر کدام مشغول کاری بودند، به چشم میخورد. در هر گوشه، نشانهای از تلاش برای آغاز چند ماه زندگی در دل طبیعت دیده میشد. در همین میان، با استقبال گرم صفیه سادات روبهرو شدیم؛ زنی که با لباس کار، مشغول پاککاری اطراف خیمهاش بود.
پس از احوالپرسی، صفیه سادات گفت که دو روز پیش صبح زود به ایلاق رسیدهاند و از آن زمان مشغول برپایی خیمهها و ساخت محل نگهداری مواشی هستند. او افزود این ایلاق را برای پنج سال از فردی در بندامیر کرایه کردهاند و سالانه ۳۰ هزار افغانی میپردازند. صفیه سه پسر دارد که دو تن را با خود به ایلاق آورده و پسر دیگرش به دلیل رفتن به مکتب نزد مادربزرگش در روستا مانده است.
با وجود گذشت تنها دو شب از حضور کودکان، آثار سرمای شب و آفتاب سوزان روز بر دست و صورت بسیاری از آنان، از جمله فرزندان صفیه، دیده میشد. زنان ایلاق پس از پایان کارهای روزانه، قروت(کشک سفید) تولید میکنند؛ محصولی که با وجود زحمت فراوان، با قیمت اندکی در بازار به فروش میرسد.