Haber Merkezi - İran riyalinin değerinde yaşanan sert çöküşün ardından Tahran’daki çarşılardan başlayan protestoların kapsamı giderek genişleyerek, kısa sürede orta kentleri ve Doğu Kürdistan bölgelerini de içine aldı.

Bağımsız kaynaklar, insan hakları ağları ve yerel gruplar; bazı durumlarda gerçek mermi kullanıldığını da gösteren, güvenlik güçleriyle yaşanan çatışmaları ve geniş katılımlı protestoları belgeleyen video ve tanıklıkları yayımladı. Gelen raporlara göre, özellikle Loristan eyaletinde Kehdeş (Kuhdaşt) kenti başta olmak üzere, beş günlük protestolar sırasında dokuz kişinin hayatını kaybettiği, komşu eyaletlerde de can kayıpları yaşandığı bildirildi.

Protestolar yayıldı

Farklı kaynaklardan gelen bilgiler ve sosyal medyada dolaşıma giren video görüntülerine göre, bu sabah saatlerinde başlayan protesto ve grevler İran’ın onlarca kentinde halen devam ediyor. Eylemler hızla Tahran’dan diğer eyaletlere yayıldı. Başkentte çarşılardan üniversitelere kadar geniş alanları kapsayan protestolar; Fars eyaletinde Fesa ve Şiraz, İsfahan’da Fuladşehr, Loristan’da Kehdeş, Azna, Lurdigan, Dorud ve Hürremabad, Huzistan’da Ahvaz ve Dezful, Kirmanşah’ta Kirmanşah kenti ve Batı İslamabad, ayrıca İlam ve çevre bölgelerde görüldü. Bunun yanı sıra Tebriz, Hemedan, Arak, Necefabad, Yasuc ve diğer birçok kentte de protesto veya grevler kaydedildi. Bağımsız medya tarafından belgelenen görüntüler, protesto dalgasının büyük merkezleri aşarak orta ölçekli kentlere ve bölgesel merkezlere yayıldığını ortaya koyuyor.

Bugün sabaha karşı OSINT ağı Faytoks, yeni protesto dalgasının ilk beş gününü gösteren bir harita yayımladı. Harita, İran genelinde 72 kentte protesto ve toplanmaların düzenlendiğini ortaya koyuyor. Verilere göre bazı kentler ilk günden itibaren eylemlere katılırken, en az 15 kentin dördüncü günde protestolara dahil olduğu görülüyor. Bu durum, öfkenin daha küçük kentlere doğru hızla yayıldığını gösteriyor.

Protestolar anlık takip edilebiliyor

Dijital medya üzerinden paylaşılan saha görüntüleri ve raporları anlık olarak derleyen Faytoks haritası, son günlerdeki protestoların yayılımına dair kapsamlı bir tablo sunuyor. Haritada kırmızı renk, 28 Aralık’ta protestoların başladığı günden itibaren eylemlere sahne olan kentleri; turuncu renk ise 1 Ocak’ta harekete katılan 15 kenti gösteriyor. Harita, halktan gelen verilerle hazırlandığı ve saha doğrulamasına ihtiyaç duyduğu belirtilse de, protesto dalgasının büyük merkezleri aşıp orta ölçekli kentlere ve çevre bölgelere yayıldığını açıkça ortaya koyuyor.

Protestolara katılan 72 kentin tam listesi, bu dalganın coğrafi açıdan eşi görülmemiş bir yayılım gösterdiğini ortaya koyuyor. Daha önce adı geçenlere ek olarak Urmiye, İze, Melayer, Şehrekord, Kazerun, Farsan, Ahvaz, Sebzevar, Esedabad, Azna, Vekilabad, Maaliabad, Firuzabad, Nişabur, Çeharbâğ, Bender Abbas, Rabat Kerim, Perdis, Esferayin, Kazvin ve Abdanan gibi kentler de listede yer alıyor.

Hareket, geçim talepleri ile siyasi boyutu birleştiriyor

Protestolar büyük merkezlerden onlarca orta ve küçük kente yayılırken, kıvılcım ilk olarak Tahran Büyük Çarşısı ve ticari sektörlerden çıktı. Ardından işçiler, emekliler ve öğrencilerin katılımıyla hareket; hem geçim sıkıntılarına yönelik talepleri hem de siyasi boyutu bir arada barındıran bir nitelik kazandı.

Resmi medyanın zayıf haberleştirmesi ve internet üzerindeki kısıtlamalar nedeniyle, vatandaşlar video ve fotoğrafları bizzat sosyal medya platformları ve bağımsız kanallar üzerinden paylaştı. Bu durum, protesto biçiminin bir kentten diğerine hızla yayılmasında ve eylemlerin bu denli kısa sürede genişlemesinde belirleyici bir rol oynadı.

Gözaltı ve tutuklamalar devam ediyor

İnsan hakları örgütleri, 31 Aralık akşamına kadar Tahran’da Negar Ganbari, Helna Restemi, Elnaaz Kari, Masume Nuri, Fatıma Haşimpur ve soyadı bilinmeyen Aida’nın gözaltına alındığını ve tamamının Evin Cezaevi’nin kadınlar bölümüne sevk edildiğini bildirdi. Ayrıca insan hakları kuruluşları; Esferayin, Dehloran, Dere Şehr, İze, Bağ-ı Melik, Yasuc ve Kirmanşah kentlerinde aralarında iki çocuk ve yedi kadının da bulunduğu en az 29 tutuklunun kimliğini doğruladı.

Bugüne kadar yayımlanan tutuklu listelerinde çok sayıda kadın ve erkeğin adı yer alırken, saha kaynakları gerçek gözaltı sayısının açıklanan rakamların çok üzerinde olduğunu belirtiyor. Bu durum, özellikle yetkililerin protestolara yönelik sert müdahaleler konusundaki sicili göz önüne alındığında, kamuoyunda ve ailelerde ciddi endişelere yol açıyor.

İran’ın farklı kentlerinden gelen saha raporları, güvenlik önlemlerinin son derece sıkı olduğunu gösteriyor. Özellikle öğle saatleri ve gecenin başlangıcında, baskı güçlerine ait devriyelerin ağır silahlarla sokaklarda görünerek korku ve sindirme amacı güttüğü ifade ediliyor.

Buna karşılık, dijital medya platformlarında medya organları ile farklı kişi ve siyasi akımların hesapları üzerinden protesto ve toplanma çağrıları yaygın biçimde paylaşılmaya devam ediyor. Siyasi düzeyde ise üç Kürt partisinin halk hareketine destek verdiklerini açıkladıkları ve ülkede demokratik değişimlerin gerekliliğini vurguladıkları bildirildi.