SARE PORXEZRÎ

Kirmanşan- İran İslam Cumhuriyeti’nde yetkililerin aile üyeleri ve yakınlarının kilit görevlere getirilmesi, gücün aile ağları içinde yoğunlaşmasına ve tekelleşmesine yol açtı. Öyle ki hükümetteki bir makam, kamuya ait bir sorumluluktan ziyade aile mesleğine dönüşmüş görünüyor. Bu yapı toplumun alt kesimlerinde ise farklı bir biçim alıyor: Çok sayıda aile, en temel ihtiyaçlarını karşılayabilmek için bir iş birimi gibi hareket etmek ve tüm üyelerini isteyerek değil, ekonomik zorunluluk nedeniyle çalıştırmak zorunda kalıyor. Böylece iktidar piramidinin tepesinde tekelleşmeye yol açan aynı yapı, tabanında yoksulluğa ve hayatta kalabilmek için zorunlu aile işbirliğine dönüşüyor.

Bugünlerde Kirmanşan sokaklarında birçok ailenin çalışma yeri artık atölye, dükkan veya ofis değil, çöp kutuları. Eşler çocuklarıyla birlikte yiyecek veya satılabilir malzeme bulmak için ailece çöplerin arasında arama yapıyor. Son yıllarda enflasyon ve hayat pahalılığının artmasıyla bu görüntüler daha da yaygınlaştı. Bu görüntüler tesadüfi değil, gücün aile ağlarında yoğunlaştığı ve toplumun alt kesimlerinde yoksulluğun yayıldığı bir yapının sonucu. Aileler istemeden iş birimlerine dönüşürken, çocuklar okul yerine çöp kutularının yanında duruyor. Tepede ayrıcalık olan şey, toplumun alt kesimlerinde hayatta kalmak için zorunluluğa dönüşüyor.

Gerçek görünenin aksi

Kirmanşanlı gazeteci Seher Y., konu hakkında şu değerlendirmelerde bulundu:

“Yıllar öncesine kadar çöp toplayan insanlara baktığımızda genellikle sırtlarında bir yük ya da topladıkları karton ve malzemeleri taşımak için küçük bir el arabası olurdu. Ancak son birkaç yılda bu insanların birçoğunun araçlarla dolaştığına defalarca tanık oldum. İlk bakışta bazıları bunun çöp toplayıcılarının ekonomik durumunun iyileştiği ve araba alabildikleri anlamına geldiğini düşünebilir. Ancak gerçek tam tersidir. Bu görüntü, geçmişte ekonomik durumu daha iyi olan ve toplumun daha üst gelir gruplarında yer alan, hatta araç sahibi olmayı sıradan gören insanların, ekonomik baskıların artmasıyla daha alt gelir gruplarına düştüğünü ve temel ihtiyaçlarını karşılamak için çöp toplamaya mecbur kaldığını gösteriyor.

Yoksulluk dilencilik ve çöp toplamaya zorluyor

Aslında bu insanlar için araç refahın göstergesi değil, henüz ağır yoksulluğun altında ezilmedikleri günlerden kalan bir hatıra. Öte yandan çöp toplamak, ekonomik baskının aileler üzerindeki etkilerinden yalnızca biri. Birçok hane iş olanaklarının bulunmaması, gelirlerin azalması ve yaşam maliyetlerinin artması nedeniyle dilenciliğe yönelmek zorunda kaldı. Daha önce onlar için düşünülemez olan bu durum, bugün yaşanıyor. Bu tablo, yoksulluğun insanların, özellikle de Kirmanşan halkının yaşamına ne kadar gölge düşürdüğünü ve çok sayıda aileyi dilencilik ya da çöp toplamaya zorladığını açıkça gösteriyor.”

Kentte yoksulluk daha da derinleşiyor

Hükümete ait kaynaklar tarafından yayımlanan verilere göre, 2023-2024 döneminde Kirmanşan kentinde yaklaşık 3 bin kayıtlı çöp toplayıcısı atık topluyor ve bu yolla geçimini sağlıyordu. Bir sonraki dönemde, 2024-2025 yıllarında aynı kaynaklar Kirmanşan’daki çöp toplayıcılarının sayısını 3 bin 500 ile 4 bin arasında açıkladı. Bu rakam, yaklaşık bir yıl içinde çöp toplayıcılarının sayısına 500 ila bin kişinin eklendiğini gösteriyor. Başka bir ifadeyle, 2023-2024 ile 2024-2025 dönemleri arasında Kirmanşan’daki çöp toplayıcılarının sayısında belirgin bir artış yaşandı. Bu durum, kentte yoksulluğun derinleştiğine ve hanelerin ekonomik gücünün azaldığına işaret ediyor. 2025-2026 dönemine ilişkin ise eyaletteki çöp toplayıcılarının sayısına dair resmi ve güvenilir bir veri yayımlanmadı. Bu nedenle söz konusu dönemdeki artışa ilişkin kesin bir sayı vermek mümkün değil.

‘Orta ve üst gelirli çok sayıda kişi de bu işe yöneldi’

Kirmanşan’da dar gelirli yurttaşlara destek amacıyla faaliyet yürüten sosyal aktivist Mina Aslani (güvenlik nedeniyle ismi değiştirilmiştir), geçmişte kentteki çöp toplayıcılarının büyük bölümünün Serçeşme, Şehyad, Barike, Deh-Mecnun, Çemen, Caferabad ve benzeri yoksul mahallelerden geldiğini belirtti. Mina Aslani, bu bölgelerde çöp toplamanın birçok hane için düzenli bir geçim kaynağına dönüştüğünü söyledi. Son yıllarda ise durumun değiştiğine dikkat çeken Mina Aslani, “Mesken, Kale-Köhne, İlahiye, Muallim ve kentin orta ve üst gelirli diğer bölgelerinden çok sayıda kişi de bu işe yöneldi. Çöp toplayıcılığının coğrafyasındaki bu değişim, yoksulluğun artık yalnızca dezavantajlı mahallelerle sınırlı olmadığını, birkaç yıl öncesine kadar ekonomik açıdan çok daha iyi durumda olan bölgelere de yayıldığını gösteriyor. Bu, Kirmanşan’da yapısal yoksulluğun genişlediğinin ve orta sınıfın hızla gerilediğinin açık bir göstergesidir” ifadelerinde bulundu.

Çöp kutusu yoksullar için hayatta kalmanın sembolü

Kirmanşan’daki çöp toplayıcılarının durumuna ilişkin incelemeler, önemli sayıda hanenin mutlak yoksulluğa sürüklendiğini ve yaşamın en temel ihtiyaçlarını karşılayabilmek için atık toplamaktan çöp kutularında yiyecek aramaya kadar ilerlediğini gösteriyor. Bu durum, toplumun farklı kesimleri arasındaki ekonomik güvenliğin çöktüğünün bir göstergesi. Bu tablo içinde açık bir çelişki bulunuyor: Hükümet, hayatta kalabilmek için çöplerin arasında yiyecek arayan kadın, erkek ve çocukların yaşadığı sıkıntıları görmezden gelirken, yoksulluğa yönelik protestolara ve aynı çöp kutularına zarar verilmesine en ağır müdahalelerle, hatta idam cezalarıyla karşılık veriyor. Çöp kutusu yoksullar için hayatta kalmanın sembolüyken, hükümet için ise güç ve baskı gösterisi sergilemenin bahanesine dönüşüyor.