‘Kadınların miras hakkı gelenek ve baskılarla engelleniyor’

Güney Kürdistan’da kadınlar, gelenekler ve toplumsal baskılar nedeniyle miras haklarından mahrum bırakılıyor. Avukat Peyam Xelîl, kadınların haklarını öğrenmesi ve bu hakları koruyabilmesi için hukuki farkındalığın artırılması gerektiğini belirtti.

DERÎN REHÎM

Silêmanî - Miras hakkı, kadınların temel haklarından biri olmasına rağmen gelenekler ve toplumsal kabuller, bazı toplumlarda kadınların bu haktan yararlanmasının önünde engel oluşturuyor.

Kadınların miras hakkının söylemde kalmayıp yaşamın her alanında güvence altına alınması ve hiçbir kadının cinsiyeti nedeniyle bu haktan mahrum bırakılmaması gerektiğini belirten avukat ve aktivist Peyam Xelîl, konuyla ilgili ajansımıza değerlendirmelerde bulundu.

Miras hakkının önünde iki engel

Kürt toplumunda miras konusunu ele aldıklarında iki engelle karşılaştıklarını belirten Peyam Xelîl, sözlerine şöyle devam etti:

“Bunlardan ilki mahkemelerin hukuku ve yasal düzenlemeleri, ikincisi ise toplumda yaygın olan gelenekler ve kültürdür. Aynı zamanda her din ve mezhebin miras konusunda kendine özgü bir bakış açısı ve yaklaşımı var. Kürt toplumu çok kültürlü ve çok dinli bir toplum. Bazı yurttaşlar Hanefi, bazıları Caferi mezhebine mensup, ayrıca Hristiyan yurttaşlarımız da var. Bu nedenle çok dinli ve çok mezhepli bir toplumda miras konusuna yalnızca belirli bir mezhebin bakış açısından yaklaşamayız. Önemli olan, yasanın kadın ve erkek, din, mezhep ve toplumun farklı kesimleri arasında ayrım yapmaksızın bütün yurttaşlar için ortak bir çatı olmasıdır. Gelenekler ve toplumdaki söylentiler, kadınların yasal haklarından mahrum bırakılmasına neden olmamalı. Hepimiz eşit bir hukuk çatısı altında bir araya gelmeliyiz. Çünkü miras yasal bir haktır ve bu hakkın korunması adalet, eşitlik ve toplumdaki bütün bireylerin haklarına saygı temelinde olmalıdır.”

Miras konusunda kadın ve erkek arasında ayrım

Peyam Xelîl, İslam hukukunda genel olarak erkek çocukların iki, kız çocukların ise bir pay miras aldığını, ancak miras konusunda kadın ve erkek arasında ayrım yapılmayan, her ikisinin de eşit pay aldığı durumların bulunduğunu ifade etti. Peyam Xelîl, “Örneğin bir kişi hayatını kaybettiğinde geride kız ve erkek çocuklarını, eşini, annesini ve babasını bırakırsa bu durumda ölen kişinin annesi ve babası eşit miras hakkına sahip olur ve her biri mirasın altıda birini alır. Yani bu durumda söz konusu payın alınmasında kadın ve erkek arasında hiçbir fark yoktur. Bir diğer örnek ise tarım arazileridir. Kullanım ve tasarruf hakkı devlete bağlı olan bu tür arazilerde miras ve hakkın devredilme biçimi farklıdır. Medeni hukuk hükümlerine göre tarım arazilerinin kullanım hakkı paylaştırılırken, kız ve erkek çocuklar eşit hakka sahiptir. Yani her biri söz konusu hakkın yüzde 50'sini alır. Bu örnekler, miras konusunun tek bir hüküm ve yöntemle ele alınamayacağını, mülkün türünün, hukuki durumun ve mirasçıların koşullarının payların belirlenmesinde önemli rol oynadığını gösteriyor” ifadelerinde bulundu.

Gelenekler de miras hakkı önünde engel olabiliyor

Bazı durumlarda kadınların bir yanda aşiret gelenekleri ve toplum kültürü, diğer yanda ise hukuk arasında kaldığını ve bunların birbirinden tamamen farklı iki konu olduğunu söyleyen Peyam Xelîl, şu hususlara dikkat çekti:

“Örneğin anne ve babası ile kardeşi hayatta olmayan, yalnızca iki ya da üç amcası bulunan bir kadın düşünelim. Bu kadın, geçimini sağlamak için amcalarının desteğine ihtiyaç duyabiliyor. Bazı durumlarda amcaları, toplumsal gelenekleri gerekçe göstererek kadın üzerinde baskı kuruyor ve mirasını almasına engel oluyor. Bunu da babasından kalan mirasın tamamını almaması ve evlendikten sonra bu mirası başka bir ailenin evine götürmemesi gerektiği düşüncesiyle gerekçelendiriyorlar. Bu, bazı ailelerde kadınların yasal haklarının önüne geçen toplumsal geleneklerden biridir. Bir başka durum ise kız çocuğunun 18 yaşından küçük olması ve henüz yasal erginlik yaşına ulaşmamış olmasıdır. Bazı durumlarda kendisine psikolojik baskı uygulanıyor ve mahkemede rıza göstermez, miras hakkından vazgeçmezse ailesinin kendisini reddedeceği, evden çıkaracağı ve onlarla birlikte yaşamasına izin vermeyeceği yönünde tehdit ediliyor. Bu durumda kız çocuğu, korku ve sığınabileceği başka bir yerin olmaması nedeniyle yasal hakkından vazgeçmek zorunda kalıyor. Üstelik kendi haklarından haberdar bile olmayabiliyor.”

Miras konusundaki hükümler değiştirilmedi

Peyam Xelîl, bir başka durumda ise kadının 18 yaşına geldikten sonra haklarından haberdar olduğunu ve mirasını talep ettiğini ancak amcalarının ailesinin kendisini reddederek çeşitli şekillerde dışladığını söyledi. Peyam Xelîl, “Ne geçimini sağlıyorlar ne eğitim masraflarını ne de diğer ihtiyaçlarını karşılıyorlar. Bunun yerine mirasını aldığı gerekçesiyle kendisine, ‘Artık mirasın geçimini sağlasın’ diyorlar. Bu durumların hukuki açıdan nasıl çözülebileceğine ilişkin olarak, Irak'ın 1959 tarihli 188 sayılı Kişisel Statü Yasası'nın Güney Kürdistan Bölgesi'nde de uygulandığını, yasanın bazı maddelerinin 2008 yılında Güney Kürdistan Bölgesi tarafından değiştirildiğini, ancak miras konusundaki hükümlerin aynı kaldığını belirtmek gerekiyor” diye belirtti.

Çok eşlilik konusunun da değişiklik yapılan maddeler arasında yer aldığını dile getiren Peyam Xelîl, bazı özel durumlarda kadınların erkek kardeşleri olmasa bile babalarından kalan mirasın tamamını alabileceklerini vurguladı. Bunun yasal bir hak olduğunu ve gelenekler ya da toplumsal baskılar nedeniyle kadınların bu haktan mahrum bırakılamayacağını ifade eden Peyam Xelîl, hukuki bilgi ve farkındalığın toplumda yeterince yaygın olmadığını, hatta bazı avukatların bile kadınları bu hakları konusunda kapsamlı biçimde bilgilendirmediğini aktardı.

Miras haklarından gönüllü olarak vazgeçmeleri isteniyor

Peyam Xelîl, Kürt toplumunda çok sayıda kadının toplumsal baskılar nedeniyle miras haklarından mahrum bırakıldığını belirterek, şöyle konuştu:

“Kardeşler çoğu zaman kız kardeşlerine, ‘Kız kardeşinin miras alması ayıp’ ya da ‘O mirası eşine götürecek ve yabancı birinin malı olacak’ gibi gerekçelerle baskı yaparak kendi miras haklarından gönüllü olarak vazgeçmelerini istiyor. Bu düşünce biçimi, kadının kendi hakkını almasını toplumsal geleneklere aykırı ve yanlış bir davranış olarak görmesine neden oluyor. Oysa miras yasal bir haktır ve kadın da yasa gereğince kendi payını alma hakkına sahiptir.”

Toplumsal dengenin sağlanması için yalnızca kadınların bilinçlendirilmesinin yeterli olmadığını aktaran Peyam Xelîl, “Erkeklerin de minberler ve toplumsal kurumlar aracılığıyla bilinçlendirilmesi, kadın haklarının özellikle miras konusunda korunmasının hem hukuki hem de toplumsal bir sorumluluk olduğunu bilmeleri gerekiyor” dedi.

Mülklere ilişkin bilgilerin kadınlardan gizlenmesi

Kadınların hukuki farkındalığa sahip olması ve haklarının ihlal edilmesi durumunda mahkemeye başvurarak yasal yollardan haklarını talep edebileceklerini bilmeleri gerektiğini söyleyen Peyam Xelîl, “Ancak burada bir başka sorun daha var. Bazı kadınlar, yasal belge ve tapuların bulunmaması nedeniyle babalarına ait bazı arazi ve mülklerin varlığını kanıtlayamıyor. Bu durum özellikle tapusu bulunmayan mülklerde yaşanıyor. Arazi ve mülklere ilişkin bilgilerin kız kardeşlerden, kız çocuklarından ve annelerden gizlenmesi, kadınların miras haklarını elde etmelerinin önünde engel oluşturan hukuki ve toplumsal sorunlardan biridir. Bu durum, kadınların haklarını kolayca talep edememelerine neden oluyor” ifadelerinde bulundu.

Kız çocuklarının reşit olmadığı durumlarda vasi atanabilir

Peyam Xelîl, konuşmasının sonunda bu konuda iki farklı durum bulunduğunu belirterek, şunları söyledi:

“Bunlardan ilki 18 yaşından küçük kadınları, ikincisi ise 18 yaşından büyük kız çocuklarını kapsıyor. Yasaya göre her iki durumun da kız çocuğunun haklarını ve çıkarlarını korumaya yönelik kendine özgü prosedürleri var. 18 yaşından küçük kız çocukları için yasa bir vasi belirliyor. Bu kişi amcaları da olabilir ancak vasiliğin kız çocuğunun yararına olması gerekiyor. Vasi, hâkimin onayı olmadan kız çocuğuna ait herhangi bir mülkü satamaz veya bankada bulunan parasını çekemez. Bu işlemleri yalnızca hâkimin söz konusu paranın kız çocuğunun ihtiyaçlarını, geçimini, eğitim masraflarını karşılamak ya da onun için daha iyi bir mülk satın almak amacıyla kullanılacağından emin olması durumunda gerçekleştirebilir. Hakim, belirlenen vasinin kız çocuğunun çıkarlarına aykırı hareket ettiğini tespit ederse ona dışarıdan bir vasi atayabilir. Bu kişi, kız çocuğunun parasını ve mülklerini denetleyerek haklarını korumakla görevlendirilen bir kamu görevlisi de olabilir. Kız çocuğu 18 yaşına geldiğinde ise mülk ve mal varlığı kendisine teslim edilir ve bunlarla ilgili işlemleri bağımsız olarak yürütebilir.”