Bir kent iki görüntü: Kirmaşan’da anlık heyecan ile açlığın acı gerçeği
Anlık heyecan ile yoksulluk ve açlığın acı gerçeği Kirmaşan’daki sınıfsal uçurumu gözler önüne seriyor. Servet egemenliği ve ekonomik tekelleşme karşısında yoksullar yaşam mücadelesi verirken, varlıklı kesimler bu mücadelenin kazanımlarından yararlanıyor.
SARA POURKHAZRİ
Kirmaşan – Gözlerinin altı kararmış, yüzünde kan ve yara izlerini andıran desenler var. Dağınık saçları ve neredeyse yırtılıp eskimiş kıyafetleriyle kent merkezinin sokaklarında yürüyor, gülümsüyor ve çevresine memnuniyetle bakıyor. Aynı görüntünün kentin başka bir noktasında da bir yansıması var. Burada çocuklar, morarmış gözleri ve dağınık, yıpranmış kıyafetleriyle yaşama bakakalıyor. Memnuniyet dolu bir gülümseme yerine, büyük bir keder dudaklarını aşağıya doğru büküyor. Yüzü Cadılar Bayramı balkabaklarından bile daha korkutucu olan her günkü bir kabusun içinde yaşıyorlar.
İlk anlatılan görüntü, Cadılar Bayramı vesilesiyle hayatına geçici bir heyecan katmaya çalışan bir kız çocuğuna ait. İkinci görüntü ise yoksulluk, yetersiz beslenme, açlık ve daha birçok etkenin yüzünü bu hale getirdiği bir çocuğun yaşadığı toplumsal gerçeği yansıtıyor. Hikayenin ilk tarafındaki kişi, belki hayatına biraz heyecan katabilmek için birkaç saatliğine kendisini ürkütücü bir ortamda başıboş bir hayalet gibi göstermeye çalışıyor. Ancak hikayenin diğer tarafında korkular çok daha gerçek. Çünkü ihtiyaç sahibi insanlar, açlıktan kurtulmak için bir lokma ekmek bulabilmek amacıyla aynı zengin mahallelerde, çöp konteynerlerinin arasında yiyecek aramak zorunda kalıyor.
Toplumun küçük bir kesimi en yüksek refah düzeyinde yaşıyor
Belki ders kitaplarında ya da gündelik inançlarda toplumun farklı sosyal sınıflardan oluştuğu anlatılıyor. Ancak son yıllarda, özellikle de enflasyonun artmasıyla birlikte toplum tamamen eşitsiz iki yarıya bölünmüş durumda. Bir tarafta mutlak yoksulluk ve açlık içinde yaşayan büyük bir kesim, diğer tarafta ise lüks konutlarda ve mutlak refah içinde yaşayan küçük bir azınlık bulunuyor. Aslında artık toplum farklı sınıflardan oluşmuyor; çok küçük bir kesim en yüksek refah düzeyinde yaşarken, toplumun geri kalanı yalnızca hayatta kalabilmek için mücadele ettiği koşullarda yaşamını sürdürmeye çalışıyor.
Bu durumu anlamak için derin araştırmalar yapmaya ya da farklı kaynaklarda bitmek bilmeyen arayışlara girmeye gerek yok. Kirmaşan’ın farklı mahallelerinde bir saat yürümek yeterli. Zenginlerin yaşadığı mahallelerde lüks evler, gösterişli otomobiller, makyajlı yüzler ve markalı kıyafetler görülüyor. Buralarda yaşayan insanlar, restoran ve kafelerin uzun menülerinden istedikleri yemeği kolaylıkla seçebiliyor. Ancak kentin başka bir bölgesinde, üstelik yalnızca kent çeperlerinde değil, lüks evlerden eser yok. Buradaki yapıların çerçeveleri son derece yıpranmış durumda. Dar ve çıkmaz sokaklarda, geri dönüşüm malzemeleriyle bir nebze sağlamlaştırılmış evler görülüyor. Burada lüks otomobiller de yok. Yalnızca el arabalarıyla çöplerin arasında, yiyecek diyebilecekleri bir şeyler arayan insanlar var. Yiyecek seçme diye bir şey ise söz konusu değil.
Ekonomik uçurumu yaratan sebepler
Peki, toplumda bu denli büyük bir ikilik nasıl ortaya çıktı ve hangi etkenler toplumun tamamen ikiye bölünmesine neden oldu?
Aslında toplum her şeyden önce, plütokrasi (servet egemenliği) olarak adlandırılan bir yönetim anlayışının gölgesi altında bulunuyor. Bu, ülkede genel refahı sağlamak için gerekli kaynakların, servetin ve imkanların bulunduğu ancak bunların tamamının toplumun küçük ve zengin bir kesiminin elinde toplandığı anlamına geliyor. Bu azınlık, yaşamın bütün imkanlarını ve önceliklerini mümkün olan en yüksek kalitede elde etmeyi başardı. Bunun temel nedenlerinden biri de mülkler, araziler, madenler ve benzeri sabit varlıklara sahip olmaları. Enflasyon arttıkça bu varlıkların değeri de katlanırken paranın, yani riyalin değeri düşüyor; işçi ve memur kesimi ise her geçen gün yoksulluk sınırının daha alt katmanlarına sürükleniyor.
Günümüzde toplumun büyük bir kesimi günlük gıda ihtiyaçlarını, ulaşım masraflarını, kirayı, giyim giderlerini ve benzeri temel ihtiyaçlarını karşılamakta tamamen yetersiz kalıyor. Buna karşılık toplumun küçük ama zengin kesimi, söz konusu imkânların büyük bölümünün mutlak sahibi haline gelmiş durumda. Ancak halkın yoksullaştırılmasında bütün baskı araçlarını yalnızca hükümetin ana mekanizması elinde tutmuyor. Hükümete bağlı kişiler ve varlıklı kesimler de ekonominin büyük bölümünü kontrol altına aldıkları ve keyfi yönetim anlayışlarıyla toplumdaki mali dolaşımı tekellerine aldıkları için yoksulluğun üretilmesinde ve yayılmasında bilinçli bir rol oynuyor.
Hükümete yakın kişiler dışında neredeyse hiç kimsenin büyük bir servete sahip olamadığı bir ortamda, hükümetle doğrudan bağlantısı bulunmayan zenginler bile farklı meseleler karşısında sessiz kalarak yönetime destek veriyor. Çünkü servetlerini koruyabilmek için iktidarın hizmetinde olmak zorunda kalıyorlar. Bu kesim için sıradan insanların pek bir değeri bulunmuyor. Ancak halkın gözünde sevilen bir imaj oluşturarak şöhret üzerinden daha fazla servet elde etmek ve kendilerini halka biraz daha yakın göstermek istediklerinde durum değişiyor. Bu meseleyi anlamak için toplumun en zengin kesiminde yer alan ünlülere ve tanınmış kişilere bakmak yeterli.
Protestolara öncülük edenler
Son yıllarda, özellikle de geçtiğimiz birkaç yıl içinde, halkın çok sayıda protestosu yaşandı. Bu protestoların ardından toplumda köklü ve önemli değişimler meydana geldi. Toplumun sıradan kesiminin mücadelesi sayesinde yerleşik birçok ilke ve kural değişti, pek çok kavram yeniden tanımlandı. Aslında en ağır baskılara maruz kalan bu toplumun içinde, iktidarı zayıflatmayı başaran büyük halk ayaklanmaları ortaya çıktı. İran'da son dönemde yaşanan birçok protesto ve devrimin, özellikle de “Jin, Jiyan, Azadî” devrimci ayaklanmasının öncülüğünü, hayatlarını ve yaşamlarını tehlikeye atarak iktidarın karşısında mücadele alanlarında duran sıradan insanlar yaptı. Ancak varlıklı kesim ve özellikle ünlüler, mücadelenin en yoğun olduğu dönemde kendilerini gizledi; ancak artık canları ve malları tehdit altında olmadığında sahneye çıktı. Böylece devrimi sahiplenmeye ve kendi imajlarını öne çıkarmaya çalıştılar. Aksi halde derin bir araştırma yapmaya bile gerek yok; öldürülenlerin, uzun süreli tutuklananların, idam edilenlerin ve benzerlerinin listelerine bakıldığında sıradan toplum kesiminden insanlar dışında zenginlerin ve ünlülerin hiçbir adına rastlanmadığı açıkça görülüyor.
Bu durum, İran'da varlıklı ya da tanınmış kesimlerin elde edebildiği özgürlüklerin birçoğunu sıradan insanların mücadelesine borçlu olduğunu gösteriyor. Ancak bu kesimler, söz konusu devrimden ya da mücadeleden yarar sağlayamadıkları sürece kendilerini gizliyor; ardından fırtınalı deniz sakin bir kıyıya dönüştüğünde, devrimlerin sonuçlarından yararlanmak için sahneye çıkıyor. Bunun en basit örneği, baskı ve boğmanın dayatılmasının simgesi olan başörtüsünün çıkarılmasıdır. Buna karşı mücadele, toplumun en güçsüz kesimlerinden başladı ve bu insanlar kanları ve canları pahasına bedel ödedi. Bu ağır bedellerin ardından varlıklı kesimler, en küçük bir bedel ödemeden bu kazanımdan kolaylıkla yararlanabildi ve lüks mahallelerinin sokaklarında saçları açık şekilde özgürce yürüyebildi. Üstelik güçlü ve verimli bir ağaca dönüşen her filizin kök saldığı yerin toprak olduğunu ve köklerin kaynağının unutulmaması gerektiğini göz önünde bulundurmadılar.
Toplumun esas gücü kendisi
Bu durum, tanık olduğumuz toplumun eşitsiz iki yarısının doğrudan İran İslam Cumhuriyeti'nin ve yukarıdaki örneklerde adı geçen kişilerin uygulamalarının ürünü olduğunu gösteriyor. Bu nedenle, farklı yüzlere sahip olsalar da iktidara yakın olan bu kişilerin arasında toplumu kurtaracak ya da ona destek olacak birini aramamak gerekiyor. Çünkü kendileri de dolaylı biçimde toplumun bugünkü koşullarında rol oynadı. Toplumun bugünkü görünümü, son derece zengin ve aşırı yoksul iki farklı bakış açısının ürünü. Bu kişiler, makyajlı yüzleriyle sahte bir halktan yana olma maskesi takmaya çalışırken kentin ve sıradan insanların yaşamının derinliklerinde neler yaşandığına aldırış etmeden altın kaldırımlarda, lüks yaşamlarının içinde yürümeyi sürdürüyor. Son derece belirgin ve düşündürücü sınıfsal uçuruma hiçbir dikkat göstermiyorlar. Oysa bu uçurumun anormal boyutu, düşünen herkesin zihninde şu soruyu uyandırıyor: Böylesine zengin bir ülkede neden birine yüzlerce nimet sunulurken diğeri kana bulanmış arpa ekmeğine mahkum ediliyor?