BAHARAN LEHÎB

Afganistan – Afganistan’ın derin siyasi ve güvenlik dönüşümlerinden geçtiği son yıllarda medya, bu sürecin başlıca mağdurlarından biri haline geldi. Artan baskılar, yapısal kısıtlamalar ve ekonomik kriz, bağımsız medya faaliyet alanını her zamankinden daha fazla daraltırken gazeteciler, kadınlar ve sivil toplum aktivistleriyle birlikte sistematik baskının hedefi oldu. Tutuklamalar, kaybolmalar, öldürülmeler ve yaygınlaşan oto sansür bu durumun en somut göstergeleri olarak öne çıkıyor.

Bir yılda 207 ihlal kaydedildi

Baskı ile yoksulluğun eş zamanlı yaşanması, Afganistan’daki durumu daha da kritik hale getirirken gazetecileri yalnızca güvenlik tehditleriyle değil ağır ekonomik koşullarla da karşı karşıya bırakıyor. 17 Mart 2026’da Afganistan Gazeteciler Günü dolayısıyla yayımlanan Afganistan Gazeteciler Merkezi’nin yıllık raporunda, ülkede gazetecilere yönelik hak ihlallerinin yaygınlaştığı belirtildi. Rapora göre son bir yılda medya özgürlüğüne yönelik 207 ihlal kaydedildi; iki gazeteci hayatını kaybetti, bir gazeteci yaralandı, 183 olay doğrudan tehdit olarak kayda geçti ve 21 gazeteci tutuklandı. Ayrıca ihlallerin 2024 yılına göre yüzde 20 arttığı ifade edildi.

Raporda 18 vilayette canlı yayınlara izin verilmediği, bazı televizyon kanallarının yayınlarını radyoya dönüştürmek zorunda kaldığı ya da tamamen kapatıldığı belirtildi. Taliban yönetimi altında faaliyet gösteren birçok medya kuruluşunun propaganda aracına dönüştüğü, ekonomik koşullar nedeniyle gazetecilerin işlerini bırakma imkânı bulamadığı aktarıldı.

Gazeteciler için en kötü koşullara sahip ülkeler arasında

Sınır Tanımayan Gazeteciler Örgütü’nün 2025 raporuna göre Afganistan, gazeteciler için en kötü koşullara sahip ülkeler arasında 180 ülke içinde 176’ncı sırada yer aldı. Aynı raporda son bir yılda üç gazetecinin öldürüldüğü ve 25 gazetecinin tutuklandığı ya da gözaltına alındığı belirtildi.

Birleşmiş Milletler verilerine göre Taliban’ın iktidara gelmesinden bu yana 250 gazeteci gözaltına alındı ve sansür ciddi şekilde yoğunlaştı. Bu süreçte en fazla etkilenen kesimin kadın gazeteciler olduğu kaydedildi.

24 talimat neleri kapsıyor?

Taliban yönetimi iktidara geldikten sonra medya yasasını iptal ederek basın kuruluşlarına yazılı 24 talimat dayattı. Bu talimatlarla medya alanı kademeli biçimde denetim altına alındı. İlk olarak 15 Ağustos 2021’de devlet medyasında kadınların çalışması yasaklandı. Ardından 8 Eylül 2021’de protesto ve sivil eylemlerin haberleştirilmesi engellendi. 19 Eylül 2021’de ise bilgiye erişim ve haber üretimine sınırlamalar getirildi. Bu düzenlemeye ek olarak İslam’a aykırı içeriklerin yayımlanmaması, ulusal kişiliklere ve özel hayata hakaret edilmemesi, haberlerde “çarpıtma” yapılmaması, gazetecilerin meslek ilkelerine uyması, yayınlarda “denge” gözetilmesi, doğrulanmamış haberlerin ihtiyatla verilmesi, kamu moralini zayıflatacak içeriklerin sınırlanması, medyanın tarafsızlığını koruması, hükümet medya merkeziyle işbirliği yapılması ve belirli haber formatlarının kullanılması gibi kurallar getirildi.

Televizyon yapımlarında kadınların yer alması yasaklandı

25 Eylül 2021’de medya kuruluşlarının Taliban’ı Afganistan hükümeti olarak tanıtması zorunlu kılındı. 29 Ağustos 2021’de müzik yayını yasaklandı. 21 Kasım 2021’de televizyon yapımlarında kadınların yer alması yasaklandı, film ve diziler sınırlandırıldı ve kadın çalışanlara yüz örtme zorunluluğu getirildi. Bu kapsamda şeriata aykırı içeriklerin yasaklanması, “ahlaka aykırı” yerli ve yabancı filmlerin engellenmesi, eğlence programlarının sınırlandırılması, şeriata aykırı sahnelerin yasaklanması, erkek bedeninin açık gösterildiği görüntülerin kaldırılması, kadınlara zorunlu hicap, kadın oyuncuların yer aldığı yapımların yasaklanması ve peygamberleri canlandıran dizilerin yasaklanması gibi hükümler getirildi.

Kadın sesinin yayınlanması yasaklandı

Bu süreçte 22 Kasım 2021’de Kandahar’da fotoğraf ve görüntülü röportaj yasağı getirildi. 27 Mart 2021’de uluslararası televizyonların yayınları engellendi. 26 Nisan 2022’de siyasi ve toplumsal içerikli reklamlar sınırlandırıldı. 9 Temmuz 2022’de yetkililerin eleştirilmesine yönelik ikinci bir yasak getirildi. 19 Şubat 2023’te Helmand’da fotoğraf ve görüntülü röportaj yasağı uygulandı. 1 Ağustos 2023’te Taliban yetkililerinin eleştirilmesi tamamen yasaklandı. 23 Temmuz 2023’te Helmand ve Kandahar’da kadın sesinin yayınlanması yasaklandı. 9 Aralık 2023’te “yabancı terimlerin” kullanımına kısıtlama getirildi.

19 Şubat 2024’te Kandahar’da resmi toplantıların görüntülenmesi yasaklandı. 24 Şubat 2024’te Host’ta kadınların telefonla medyaya bağlanması engellendi. 22 Ağustos 2024’te “emr-i bil maruf” yasası kapsamında canlı görüntülerin yayımlanması yasaklandı. Bununla birlikte canlı siyasi ve ekonomik programların yapılması, yönetimin politika ve yasalarının tartışılması ve onaylanmamış uzmanların medyaya çıkarılması da yasaklandı.

Yönetimin eleştirilmesi yasaklandı

30 Eylül 2024’te yeni düzenlemeler getirildi. Buna göre tartışmaların canlı değil kayıtlı yapılması, uzmanların yalnızca onaylı listeden seçilmesi, liste dışı davetliler için resmi izin alınması, programların önceden onaylanması, yönetimin eleştirilmesinin yasaklanması, yayın sonrası “hassas” bölümlerin çıkarılması, ihlallerde tüm ekiplerin sorumlu tutulması ve “hataların” telafi edilmesi zorunlu hale getirildi.

Gazetecilerin seyahatlerinin izne bağlandı

12 Aralık 2024’te öldürülen Taliban yetkilileri için “şehit” ifadesinin kullanılması zorunlu kılındı. 19 Mart 2025’te Taliban lideri için özel unvanların kullanılması zorunlu hale getirildi ve izinsiz haber yapılması yasaklandı. Ayrıca lider için özel unvanların zorunlu kullanımı, radyolarda kadın sesinin tamamen yasaklanması, sağlık reklamlarının izne bağlanması ve gazetecilerin seyahatlerinin izne bağlanması gibi ek talimatlar yayımlandı.

Son olarak 29 Eylül 2025’te “ahlaksızlığı önleme” gerekçesiyle ülke çapında internet kesintisi uygulanmasına yönelik talimat verildi. Bu düzenlemelerle birlikte Afganistan’da medya alanı aşamalı biçimde sınırlandırılarak sıkı bir denetim altına alındı.

Afganistan’daki gazeteciler psikolojik sorunlarla karşı karşıya

Taliban yetkilileri medyanın eski yasa çerçevesinde çalışabileceğini belirtse de uygulamada bu girişimlerin baskı ve tutuklamalarla karşılaştığı kaydedildi. Ulusal Gazeteciler Günü’nde daha önce gözaltına alınarak zorla itirafa zorlanan bir gazeteci serbest bırakılırken, aynı gün başka bir gazetecinin gözaltına alındığı ve akıbetinin bilinmediği bildirildi.

Yayımlanan verilere göre Afganistan’daki gazetecilerin büyük bölümü ciddi psikolojik sorunlarla karşı karşıya. Bunun başlıca nedeninin Taliban’ın “emr-i bil maruf” birimlerinin baskısı, tehditler ve sürekli denetim olduğu ifade edildi.

Tüm bu veriler, Afganistan’da medya alanının son yıllarda ciddi biçimde daraldığını, kontrol altına alındığını ve tehlikeli hale geldiğini gösteriyor. Gazeteciler yalnızca güvenlik tehditleriyle değil ekonomik ve psikolojik baskılarla da karşı karşıya kalırken, bu sürecin devam etmesi halinde ülkedeki bağımsız medya sesinin tamamen susabileceği uyarısı yapılıyor.