Ortadoğu ve Kuzey Afrika’dan gazetecilerle 25 Kasım öncesi toplantı
Ortadoğu ve Kuzey Afrika’dan kadın gazeteci ve gazetecilerin katılımıyla gerçekleştirilen buluşmada, medyanın kadına yönelik şiddet vakalarını aktaran bir araç olmaktan çıkıp şiddetle mücadelenin ortağı haline gelmesi gerektiği vurgulandı.
Haber Merkezi - 25 Kasım Kadına Yönelik Şiddete Karşı Uluslararası Mücadele Günü yaklaşırken, ajansımız (NUJINHA) Zoom uygulaması üzerinden Ortadoğu ve Kuzey Afrika’nın (MENA) farklı ülkelerinden seçkin kadın gazeteci, medyacı, kadın örgütü temsilcisi ve aktivistleri bir araya getiren bölgesel bir diyalog toplantısı düzenledi.
Bu toplantı, bölgedeki medya ve insan hakları alanlarında faaliyet gösteren kadınlar arasında dayanışmayı güçlendirecek, mesleki ve saha deneyimlerinin paylaşımına olanak tanıyacak ortak bir diyalog alanı açma yönündeki acil ihtiyaca yanıt olarak gerçekleştirildi.
Dört ana başlık etrafında şekillenen toplantının ilk oturumunda, ajansımız editörü ve gazeteci Malva Muhammed, kadına yönelik şiddetin mevcut gerçekliğini ve süregelen savaş ile çatışmaların kadınların yaşam koşulları üzerindeki yansımalarını ele aldı. İkinci oturumda Tunuslu gazeteci ve ajansımız editörü Zouhour Mecherguı, kadınların mevcut zorluklar karşısındaki mücadele ve direniş deneyimlerini aktardı.
Üçüncü oturumda Faslı gazeteci ve ajansımız editörü Hanan Haret, kadınların sorunlarını ve hikâyelerini doğru ve adil bir şekilde aktarma konusunda medyanın sorumluluğuna değindi. Dördüncü ve son oturumda ise Mısırlı gazeteci Esma Fethi, medya diline odaklanarak haber dilindeki kalıp yargıların ve erkek egemen bakış açısının analiz edilmesi gerektiğini, bunun kadın sorunlarına dair daha adil ve bilinçli bir medya söyleminin yerleşmesine katkı sunacağını vurguladı.
Şiddetin yapısı ve adil barışın koşulları
Kadına yönelik şiddetin gerçekliği ve savaşların kadınlar üzerindeki etkilerine ilişkin konuşan gazeteci ve editör Malva Muhammed, savaşlarda kadınlara yönelik şiddetin yalnızca kaosun bir yan etkisi olarak görmenin ötesine geçmenin ve onu çatışmanın yapısıyla, iktidar ilişkileriyle bağlantılı bir araç olarak değerlendirmenin gerekliliğine değindi.
Savaşların, barış zamanlarında zaten var olan hukuki ve ekonomik ayrımcılığı derinleştirdiğine dikkat çeken Malva Muhammed, savaşların kadın bedenini toplumları aşağılama ve parçalama alanına dönüştürdüğünü, hayatta kalan kadınları cezalandıran "damgalama kültürünün" ise bu durumu daha da ağırlaştırdığını ifade etti. Ayrıca savaş ekonomisinin, kadınların maddi bağımlılığını ve kırılganlığını bir istismar kapısına dönüştürdüğünü, bu nedenle ekonomik güçlenmenin korunma için bir zorunluluk olduğunu kaydetti.
Çatışmalar sona erdiğinde, kriz dönemlerindeki merkezi rollerine rağmen kadınların dışlanarak ve sorunlarının ertelenerek eski marjinalleştirmenin sıklıkla yeniden üretildiğine işaret eden Malva Muhammed, bu nedenle iyileşme ve geçiş dönemi adaletinin iktidarı yeniden dağıtan yeni bir toplumsal sözleşme üzerine inşa edilmesi gerektiğini vurguladı.
Bu dönüşümün yalnızca hizmet sunumuyla tamamlanamayacağını belirten Malva Muhammed, ihlalleri kadını “kurban” rolüne indirgemeden siyasi bağlamıyla ilişkilendiren sorumlu bir medyaya ihtiyaç olduğunu söyledi. En önemlisi ise kadınların karar alma mekanizmalarına ve barış müzakerelerine fiili katılımının garanti altına alınması gerektiğini belirterek, "Ayrımcılığı yeniden üreten bir barış, adil bir barış değildir" dedi.
Kalıp yargılardan öncülüğe
Tunuslu gazeteci ve editör Zouhour Mecherguı ise bölgede yaşanan savaş ve çatışmaların, krizlerle mücadelede "gerçek kahramanların" kadınlar olduğunu kanıtladığını vurguladı. Koşulların kırılganlığına rağmen kadınların tüm sorumluluğu üstlendiğini belirten Zouhour Mecherguı, erkeklere kıyasla kadınların medyada görünmez kılınmasını ve imajlarının yalnızca sığınak ile koruma arayan "kurban" çerçevesine hapsedilmesini eleştirdi.
Kadın mücadelesinin seyrine ilişkin konuşan Zouhour Mecherguı, bölgedeki kadınların mücadelesinin dışlayıcı toplumsal zihniyet ve ayrımcılık nedeniyle büyük zorluklarla karşılaştığını ifade etti. 1940'lardan itibaren kişisel özgürlük ve dernek kurma talebiyle başlayan, bağımsızlık öncesi ve sonrasında siyasi ve sivil çalışmalara katılımla devam eden birikimli mücadeleye örnek olarak Tunus deneyimini gösterdi.
Bu sürecin tarihi kazanımlarla taçlandığını belirten Zouhour Mecherguı; çok eşliliği yasaklayan, mahkeme yoluyla boşanmayı ve velayet hakkını tanıyan 1956 tarihli Kişisel Durum Yasası'nı, tartışmalara rağmen feminist hareketin sağlık ve beden hakkı olarak savunduğu 1970'lerdeki güvenli kürtaj yasalarını ve şiddet tanımını ekonomik, siyasi ve psikolojik boyutları kapsayacak şekilde genişletip faillerin cezasızlığını ortadan kaldıran 2017 tarihli 58 Sayılı Kadına Yönelik Şiddetin Ortadan Kaldırılmasına Dair Temel Yasa'yı öne çıkardı.
Zouhour Mecherguı ayrıca, tarih boyunca direniş ve fedakârlığın en belirgin örneklerinden birini oluşturan Kürt kadınlarının mücadele ve direniş deneyimine değinerek, Kürt kadınlarının rollerinin yalnızca destekle sınırlı kalmadığını; topraklarını, kimliklerini ve haklarını savunmada en ön saflarda yer aldıklarını belirtti.
Kadın savaşçıların DAİŞ'e karşı durma ve bölgelerini korumada oynadıkları kahramanca role işaret eden Zouhour Mecherguı, Kürt kadınının ulusal kurtuluş mücadelesi ile kadın özgürlük mücadelesini birleştirme gücünü kanıtladığını söyledi. Bu deneyimlerin, kadının karar alma ve toplum inşasındaki temel ortak konumunu pekiştirdiğini ve onu baskı ile dışlanmaya karşı cesaretin ve sarsılmaz iradenin küresel bir sembolü haline getirdiğini ifade etti.
Zouhour Mecherguı, yaşadıkları acılar Gazze ve Yemen’deki hemcinsleriyle benzerlik gösteren Sudanlı kadınların cinsel şiddet suçlarını ifşa etme ve hak temelli inisiyatifler örgütlemedeki cesaretini de selamladı.
Cinsel şiddet başlığı altında söz alan Filistinli gazeteci Nagham Karajeh ise göz ardı edilen tehlikeli bir dosyaya; Filistin’de kadınların "yardım karşılığında istismar edilmesine" ışık tuttu. Tedavi talebi karşılığında bir yardım görevlisinin tecavüzüne uğrayan bir kadın ve kefalet yardımı talep eden eşi ölen bir kadının istismar edilmesi gibi belgelenmiş suçların bulunduğuna dikkat çeken Nagham Karajeh, bu ihlalleri kamuoyuna ifşa etmenin ve bunlarla yüzleşmenin, kadınların karar alma merkezlerine katılımını talep etmek kadar hayati olduğunu vurguladı.
Kelime seçimi mesleki ve etik bir sorumluluktur
Faslı gazeteci ve ajansımız editörü Hanan Haret ise medyanın kadına yönelik şiddet vakalarını aktaran sıradan bir aracı olmaktan çıkıp şiddetle mücadelede nasıl etkin bir ortağa dönüşebileceğine dair temel bir soru yöneltti. Bu yaklaşımdan hareketle, medya haberlerinin çoğunlukla olayın ayrıntılarıyla sınırlı kaldığını; manşetlere taşınıp geniş yankı uyandıran detayların, ilk tepki dalgası diner dinmez hızla gündemden düştüğünü belirtti.
Hanan Haret sözlerini şöyle sürdürdü: "Bu noktada gazeteciliğin 'Ne oldu?' sorusunun ötesine geçerek; suçun işlenme nedenlerini, kadının korunma yollarına erişim düzeyini, müdahale mekanizmalarındaki boşlukları sorgulayan ve davanın sonraki seyrini takip eden daha derin ve etkili sorular sormasına acil ihtiyaç vardır."
Gazeteciliğin rolünün yalnızca kamuoyuna şiddet olayını bildirmekle sınırlı olmadığını, aynı zamanda bu olgunun sürmesine izin veren koşulların anlaşılmasına yardımcı olmayı ve koruma ile önlemeden sorumlu kurumları sorgulamayı da kapsadığını belirten Hanan Haret; sıradan bir saldırı haberi yayımlamakla, olgunun boyutlarını ortaya koyan, nedenlerini ve yansımalarını araştıran derinlemesine bir haber dosyası hazırlamak arasında büyük bir fark olduğuna dikkat çekti.
Günümüzde dijital alandaki dönüşümler üzerinde durmadan kadına yönelik şiddetten bahsetmenin mümkün olmadığını ifade eden Hanan Haret; karalama, şantaj, tehdit ve siber zorbalık gibi yeni biçimler alan bu uygulamaların etkilerinin kadınların sosyal, mesleki ve psikolojik yaşamlarına uzandığını belirtti.
Bu çerçevede medyanın, bir yandan bu yeni olgulara ışık tutarken diğer yandan bunları yeniden yayan veya kapsamını genişleten bir araca dönüşmekten kaçınma gibi ikili bir sorumluluk taşıdığını vurguladı. Bu sorumluluğun, kadın gazetecilerin bizzat kendilerini meslekleri ve görüşleri nedeniyle maruz kaldıkları tehdit ve karalama kampanyalarından korumayı da kapsadığını söyleyen Hanan Haret; medyanın rolünün yalnızca kadınlar hakkında yayımlanan içeriklerle sınırlı kalmaması, medya kurumları içinde kadınları taciz, ayrımcılık ve dijital tehditlerden koruyan güvenli bir çalışma ortamının sağlanmasını da içermesi gerektiğini dile getirdi.
Hanan Haret konuşmasına şöyle devam etti: "Farklı ülkelerdeki kadın dosyaları üzerine yaptığım çalışmalar dolayısıyla, sınır ötesi gazeteciliğin ek bir sorumluluk yüklediğini görüyorum. Ortak sorunlara rağmen; yasal zorluklarla mücadele eden bir ülke ile toplumsal kalıpların veya koruma ve adalet mekanizmalarındaki zayıflığın kısıtladığı bir başka ülke arasında bağlamlar farklılık göstermekte, buna karşılık kadın direnişi ve örgütlenmesinin çeşitli biçimleri öne çıkmaktadır. Bu nedenle bölge kadınlarını tek bir blok olarak ele almaktan veya bir ülkenin deneyimini diğer ülkelere genellemekten kaçınmak gerekir."
Konuşmasının sonunda Hanan Haret, medyanın şiddeti tek başına sona erdiremese bile etrafındaki sessizlik duvarını kırmada ve şiddetin normalleştirilmesini ya da toplumsal olarak kabul gören bir duruma dönüşmesini engellemede merkezi bir role sahip olduğunu vurguladı.
Erkek egemen bakış açısı kadına yönelik şiddeti meşrulaştırıyor
Mısırlı gazeteci ve ajansımız muhabiri Esma Fethi ise kadın sorunlarının haberleştirilmesinde kullanılan gazetecilik dilinin her zaman tarafsız olmadığını belirterek, kelime seçimi ve manşet kurgusunun haberin yönünü belirlemede merkezi bir rol oynadığını ve zaman zaman şiddetin meşrulaştırılmasına ve toplumsal olarak normalleşmesine katkı sunduğunu vurguladı.
Kadın cinayetlerinin haber girişlerinde "aile içi anlaşmazlıklar nedeniyle" gibi ifadelerle gerekçelendirilmesinin, cinayetin her türlü ailevi tartışmanın doğal bir sonucu olduğu algısını pekiştirdiğini ifade eden Esma Fethi, bazı gazetecilerin dilin dolaylı yönlendirici etkisini göz ardı ederek bu ifadeleri savcılık soruşturmalarının veya aile beyanlarının birebir aktarımı olduğu gerekçesiyle savunduğuna dikkat çekti.
Feminist ve uzmanlaşmış basın hariç, medya haberlerinin büyük çoğunluğunun maruz kaldıkları şiddetin sorumluluğunu genellikle kadınlara yüklediğini ve suçların gerçek boyutlarına ve ayrıntılarına inmeden çeşitli bahanelerle geçiştirdiğini belirten Esma Fethi; bu bağlamda bazı medya organlarının "namus" bahanesiyle işlenen cinayetleri sanki meşru veya öldürmeyi gerektiren bir durummuş gibi ele almasını örnek göstererek, bu yaygın medya meşrulaştırmasının olgunun yayılmasına ve bazı erkeklerin bu suçları işlemeye teşvik edilmesine katkıda bulunduğunu ifade etti.
Gerek editoryal açıların seçiminde gerekse soruların ve konukların niteliğinde medya haberlerinin büyük bir bölümüne erkek egemen bakış açısının hakim olduğuna değinen Esma Fethi, kadın sorunlarına ataerkil bir mercekten yaklaşmanın kalıp yargıları yeniden ürettiğini ve kadını "çaresiz kurban" ya da "suçlanan taraf" rolüne indirgediğini açıkladı.
Mısır’ın Yukarı Mısır (Said) bölgelerinde hazırladığı haber dosyaları sırasındaki saha deneyimini paylaşan Esma Fethi, medyanın dolaşıma soktuğu bilgiler nedeniyle Said kadınlarının yalnızca ev işleri, tarım ve çocuk bakımıyla sınırlı olduğuna dair önceden kalıplaşmış bir algıya sahip olduğunu belirterek şunları söyledi: "Ancak sahada etkin ve söz sahibi kadınlarla karşılaştığımda tamamen farklı bir gerçeklikle sarsıldım. Bu gerçekliği yazılarıma aktarmamı sağlayan zengin fikirlerle karşılaştım."
Esma Fethi konuşmasının sonunda, bu bölgeleri hiç ziyaret etmemiş ve kanaatleri yalnızca gazetecilerin yazdıkları üzerinden şekillenen kamuoyu üzerinde kalıp yargıların bıraktığı etkinin boyutunu sorgulayarak; geleneksel editoryal zihniyetin analiz edilmesi ve kadın sorunlarını adalet ve nesnellikle ele alan toplumsal cinsiyet duyarlı bir medya yaklaşımının benimsenmesi çağrısında bulundu.
Diyalog toplantısı, katılımcılar arasında şiddet olgusu, savaşların kadınlar üzerindeki yansımaları, kadınların her türlü şiddet ve ihlale karşı geliştirdiği mücadele ve direniş deneyimleri ile medyanın sorumluluğu, kullanması gereken dil ve gerçeklerin aktarılma mekanizmalarını ele alan tartışma ve müdahalelerle devam etti.