زنان در پارلمان مراکش؛ آیا حضور عددی به قدرت سیاسی میرسد؟
با وجود افزایش شمار زنان در مجلس نمایندگان مراکش به ۹۶ نفر، سهم آنان همچنان ۲۴.۳ درصد است؛ انتخابات سپتامبر ۲۰۲۶ آزمونی تازه برای سنجش امکان عبور از حضور نمادین به مشارکت واقعی زنان در تصمیمگیری سیاسی خواهد بود.
حنان حارت
مراکش- از زمان ورود نخستین دو زن به پارلمان مراکش در سال ۱۹۹۳، حضور زنان در نهاد قانونگذاری این کشور از حضوری نمادین به مشارکتی گستردهتر تبدیل شده است؛ هرچند این حضور همچنان با هدف برابری جنسیتی که در گفتمان سیاسی و قانون اساسی مراکش مطرح شده، فاصله دارد.
روند انتخاباتی نشان میدهد شمار زنان در مجلس نمایندگان از ۶۷ نماینده در سال ۲۰۱۱ به ۸۱ نفر در سال ۲۰۱۶ و سپس به ۹۶ نفر پس از انتخابات ۲۰۲۱ رسیده است. مجلس نمایندگان مراکش ۳۹۵ کرسی دارد و زنان در حال حاضر ۲۴.۳ درصد کرسیهای آن را در اختیار دارند.
در انتخابات ۲۰۲۱، از میان ۹۶ زن راهیافته به مجلس، ۹۰ نفر از حوزههای انتخاباتی منطقهای و تنها ۶ نفر از حوزههای محلی انتخاب شدند؛ موضوعی که بار دیگر بحث درباره توانایی زنان برای رقابت و دستیابی به کرسیهای انتخاباتی خارج از سازوکارهای ویژه افزایش حضور زنان را مطرح کرده است.
مراکش قرار است در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ انتخابات جدید مجلس نمایندگان را برگزار کند. دولت این تاریخ را بهطور رسمی تعیین کرده و قرار است تبلیغات انتخاباتی از ۱۰ سپتامبر آغاز شود و ۲۲ سپتامبر پایان یابد.
مقامهای دولتی و احزاب نیز برای این انتخابات آماده میشوند. در ژوئیه گذشته، کمیته مرکزی پیگیری انتخابات و همچنین کمیتههای منطقهای و استانی برای نظارت بر مراحل مختلف انتخابات و تضمین سلامت و شفافیت آن فعال شدند.
موانع و چالشها
عایشه لخماس، فعال و نماینده پیشین پارلمان، معتقد است افزایش شمار زنان در نهادهای انتخابی به این معنا نیست که مسیر حضور زنان مراکشی در جایگاههای تصمیمگیری هموار شده است. به گفته او، موانع سیاسی، مالی و اجتماعی همچنان بر شانس زنان برای نامزدی و پیروزی در انتخابات تأثیر میگذارند.
او میگوید حضور زنان در جایگاههای تصمیمگیری به حمایت واقعی نیاز دارد، بهویژه در شرایطی که برخی نامزدهای زن از نظر مالی امکانات محدودی دارند و در مسیر انتخابات با موانع مختلف روبهرو میشوند.
به گفته لخماس، شایستگی و جدیت در فعالیت سیاسی باید معیار اصلی برای رسیدن به جایگاههای تصمیمگیری باشد و تقویت حضور زنان تنها با قوانین و سازوکارهای انتخاباتی محقق نمیشود.
او معتقد است با وجود دستاوردهای مراکش، این کشور هنوز به برابری جنسیتی نرسیده و سهم زنان همچنان کمتر از یکسوم کرسیهاست. به باور او، عبور از این وضعیت در کنار اصلاحات قانونی و انتخاباتی، به همبستگی میان زنان، بهویژه فعالان جنبش زنان و جامعه مدنی، نیاز دارد.
مسیر تاریخی زنان در پارلمان
عایشه لخماس با یادآوری تاریخ حضور زنان در پارلمان مراکش میگوید تا سال ۱۹۹۳ تقریباً هیچ زنی در نهاد قانونگذاری حضور نداشت و در همان سال، نخستین دو زن از طریق انتخابات مستقیم وارد پارلمان شدند؛ بعدها نیز نظام سهمیهبندی برای افزایش حضور زنان به اجرا درآمد.
به گفته او، حضور فعلی زنان نتیجه دههها مبارزه و تجربه جنبش زنان است، اما همزمان باید پرسید این تلاشها به چه دستاوردی منجر شده و هدف بعدی زنان فعال و سیاستمدار چه باید باشد.
او میگوید: «پیشرفت سیاسی مهم است، اما کافی نیست. مراکش همچنان در زمینه حضور زنان در نهادهای انتخابی جایگاه پایینی دارد. بنابراین تلاش باید ادامه پیدا کند و دولت، احزاب سیاسی و جامعه مدنی باید اقدامات بیشتری انجام دهند.»
به باور او، مسئله تنها افزایش تعداد زنان در نهادهای انتخابی نیست؛ بلکه باید اهمیت حضور آنان در جایگاههای تصمیمگیری در جامعه نهادینه شود تا زنان بتوانند صدای زنان دیگر و همچنین مسائل عمومی جامعه را نمایندگی کنند.
او تأکید میکند مسئولیت تقویت حضور زنان فقط بر عهده دولت، احزاب و جامعه مدنی نیست و خود زنان نیز باید وارد عرصه سیاست شوند و برای حضور در نهادهای انتخابی تلاش کنند.
انتخابات آینده و فرصت زنان
با نزدیک شدن به انتخابات مجلس نمایندگان، عایشه لخماس خطاب به زنانی که قصد ورود به رقابتهای انتخاباتی دارند و با اشاره به تجربه خود بهعنوان نماینده پارلمان میگوید امیدوار است انتخابات سالم و شفاف برگزار شود و زنان علاقهمند به خدمت به کشور بتوانند نامزد شوند و به مجلس راه پیدا کنند.
او اعتبار نهادهای انتخابی را وابسته به سلامت انتخابات میداند و ابراز امیدواری میکند این انتخابات از رفتارهایی که میتواند روند آن را مخدوش کند، دور بماند.
لخماس درباره حضور زنان در انتخابات پیشرو نیز بر افزایش سهم آنان، بهویژه در فهرستهای استانی در کنار فهرستهای منطقهای، تأکید دارد؛ اقدامی که میتواند فرصت بیشتری برای حضور زنان در پارلمان و جایگاههای تصمیمگیری ایجاد کند.
این مطالبات در حالی مطرح میشود که زنان ۵۰.۱ درصد جمعیت مراکش را تشکیل میدهند. بر اساس آمار اداره عالی برنامهریزی مراکش، جمعیت زنان این کشور حدود ۱۸.۳ میلیون نفر است.
با وجود آنکه انتخابات ۲۰۲۱ رکورد حضور زنان در مجلس نمایندگان را با ۹۶ نماینده زن ثبت کرد، انتخابات سپتامبر ۲۰۲۶ آزمونی تازه خواهد بود تا مشخص شود روندی که بیش از سه دهه پیش آغاز شده، تا چه اندازه میتواند از افزایش صرف تعداد زنان به مشارکت واقعی آنان در روند تصمیمگیری سیاسی برسد.